Programma

11:00 uur 17:00 uur Tentoonstelling - Grenzen & Herindelingen

Het Groninger Museum, het waterschap Hunze en Aa’s, de gemeentearchieven in de provincie Groningen en de Groninger Archieven tonen tijdens de Dag van de Groninger Geschiedenis documenten en objecten die te maken hebben met de geschiedenis van de herindelingen van gemeenten en waterschappen.

Verdwijnende symboliek

Gevelsteen van het duizendwoningenplan gemeente Vlagtwedde afkomstig van een huizenblok in Ter Apel, collectie Groninger Museum (2010.0080). Foto Marten de Leeuw Gevelsteen van het duizendwoningenplan gemeente Vlagtwedde afkomstig van een huizenblok in Ter Apel, collectie Groninger Museum (2010.0080). Foto Marten de Leeuw

Groninger Museum – Egge Knol

Gemeentegrenzen in Nederland zijn de laatste decennia steeds veranderd en wel in die zin dat steeds meer gemeenten fuseerden. Als gevolg hiervan verdwenen oude wapens met hun plaatselijke symboliek, veelal gebaseerd op de wapens van nog oudere heerlijkheden of families. Veel van deze wapens waren ooit vastgesteld door de Raad van Adel.

De nieuwe gemeentewapens bevatten nog slechts enkele elementen van de oude wapens. Het Groninger Museum stelt voor de Dag van de Groninger Geschiedenis een kleine presentatie van de verdwenen wapens samen op basis van burgemeesterskettingen, koffiekopjes, gedenkstenen en andere uitingen van de vroegere gemeentelijke identiteit.

De burgemeestersketting is van deze voorwerpen een van de belangwekkendste. In 1852 werd besloten dat alle Nederlandse burgemeesters een penning aan een ketting of een oranjelint moesten dragen bij officiële gebeurtenissen. De penning toonde aan de ene zijde het rijkswapen en aan de keerzijde het gemeentewapen. De gemeenten waren vrij in het kiezen van de ketting, zodat er erg fraaie kettingen zijn gemaakt. Daarnaast waren er een aantal standaardmodellen. De stad Groningen heeft er een van model 11. Nadat Hoogkerk en Noorddijk bij Groningen werden gevoegd kreeg het Groninger Museum de kettingen in bruikleen. Hoogkerk had eveneens een ketting model 11, gemaakt door de weduwe F. Schutter-Brands in Groningen (1853), en Noorddijk een van model 3, gemaakt door Berend Kuitert in Groningen (1853).

In 1950 wisten dertig Groninger gemeenten geld binnen te krijgen voor een bouwprogramma om de woningnood te verminderen: het duizendwoningenplan. De Groninger keramisch kunstenaar Anno Smith mocht voor vermoedelijk alle gemeenten een gedenksteen maken. Hij ontwierp een steen waarbij het wapen van de gemeente van de steen omringd werd door alle gemeentewapens van de deelnemende gemeenten. In vele plaatsen zijn de stenen terug te vinden, al dan niet herplaatst. Het Groninger Museum kreeg na de sloop van woningen in Ter Apel een dergelijke steen die de grote variatie aan gemeentewapens laat zien en tegelijk ook een monument is voor de wederopbouw.

Gestolen bekers na 43 jaar terug

De verloren gewaande antieke zilveren drinkbekers De verloren gewaande antieke zilveren drinkbekers

Waterschap Hunze en Aa’s – Wilma Koning

In juli 1988 meldden veel Nederlandse kranten over de unieke terugkomst van verloren gewaande antieke zilveren drinkbekers. De bekers werden bij de bevrijding in april 1945 ontvreemd uit de kluis van het toenmalig waterschap Oldambt.

De drie bekers zijn gemaakt ten tijde van het Termunterzijlvest (voorloper van waterschap Oldambt) toen er belangrijke werken werden uitgevoerd zoals het graven van het Termunterzijldiep en de aanleg van de Zijl(sluis) te Termunterzijl. Op de bekers zijn de wapens van de vroegere zijlvesten gegraveerd, dat waren de besturen van de vroegere ingelegen polders en dorpen in het Oldambt. De bekers zijn op verschillende tijdstippen in de stad Groningen gemaakt, te weten in 1689 (Jan Dronrijp), 1711 (Thomas Muntingh) en 1724 (Jan Muntingh). Ze passen in elkaar en kunnen tezamen opgeborgen worden in een geelkoperen bus (gemaakt eind zeventiende eeuw).

Omdat de bekers als voorgoed verloren werden beschouwd, besloot het waterschap Oldambt in 1961 aan de hand van oude afbeeldingen replica’s te laten maken bij juwelier Oving te Groningen.

Groot was de verbazing toen in juni 1988 een medewerker van het Groninger Museum in de veilingcatalogus The antique collector ontdekte dat de bekers in Londen zouden worden geveild als ‘avondmaalbekers’. Nadat was vastgesteld dat het om de originele bekers ging, konden ze met hulp van onder andere het Groninger Museum uit de veiling worden genomen, waarna ze werden aangekocht door het toenmalig waterschap Eemszijlvest.

Tijdens de Dag van de Groninger Geschiedenis zijn de replica’s te zien.

 

Hoe de gemeente Holwierde in Bierum terecht kwam

Gemeente Delfzijl – Jeroen Hillenga

De gemeente Holwierde heeft slechts kort bestaan, van 1808 tot 1811. Het was de tijd van het Koninkrijk Holland en koning Lodewijk Napoleon had een reglement ingevoerd voor het bestuur van de plattelandsgemeenten in de provincie Groningen. Er was een gemeentelijke indeling gemaakt waarbij de dorpen Bierum, Spijk, Holwierde, Godlinze, Losdorp, Solwerd, Marsum en Uitwierde onder de gemeente Holwierde kwamen te vallen.

Van het archief van de gemeente Holwierde is welgeteld één stuk bewaard gebleven, een zogenaamd brievenboek, waarin de verzonden brieven van het gemeentebestuur staan afgeschreven. In de eerste brief in dit brievenboek, gericht aan de heer Landdrost van het departement Groningen en gedateerd op 19 november 1808, laat men weten dat er in Holwierde geen geschikt vergaderlokaal voorhanden was en men daarom is uitgeweken naar Bierum alwaar voor 50 gulden per jaar een huis met 4 kamers kon worden gehuurd.

Als Nederland in 1810 bij Frankrijk wordt gevoegd moet het lokaal bestuur op Franse leest worden geschoeid. De bestaande gemeenten zijn te groot en dus komt er een nieuwe gemeentelijke indeling. De dorpen Solwerd, Marsum en Uitwierde worden van de gemeente Holwierde afgescheiden en respectievelijk gevoegd bij de gemeenten Appingedam en Delfzijl. Het dorp Krewerd, dat sinds 1808 onder Oosterwijtwerd viel, wordt nu bij de nieuwe gemeente Holwierde gevoegd. De hoofdplaats van deze nieuwe gemeente wordt Bierum, vermoedelijk omdat de herberg waar het gemeentebestuur vergadert zich daar bevindt. Zo ontstaat in 1811 de gemeente Bierum.

Het brievenboek, het enige overgebleven archiefstuk van de gemeente Holwierde, wordt bewaard in het archief van de gemeente Delfzijl en na de aanstaande gemeentelijke herindeling in het archief van een nog grotere gemeente.

Terug naar het programma